DÜŞÜNMENİN YENİ EKOSİSTEMİ: KOLEKTİF MERAK
Düşünmenin ve merakın bireysel gelişimden kolektif etik sorumluluğa evrildiği bu çağda, kurumlar ve bireyler birlikte düşünmeye ne kadar hazır? Yapay zekâ ve merakın geleceği üzerine kapsamlı bir analiz.
Editor
Önceki haftalarda sessizliğin konforuna ve vasatlığı güzelleyen düşünce tembelliğini Yönetim Kurulu gündemindeydi. “Bunu şimdi konuşmanın anlamı yok,” diyen iç sesin aslında bir tür vazgeçiş, sadece bildiğimiz yerden ve yanıtlardan devam etmenin bir tür teslimiyet olabileceğini tartışmıştık.
Bu hafta, o suskunluğun hemen ardından bir soruyla geliyorum: “Düşünmek kimin işi?”
Eğitimlerde, atölyelerde sıkça öne çıkardığımız bir yerden alırsam, biraz da güvenli sulardan başlamak adına “Bugünün sorunları bir kişinin, bir disiplinin ya da en “vizyoner” CEO’nun tek başına yüklenebileceği meseleler değil”
Peki ne yapalım?
Düşünmeyi ve merakı bireysel bir yetkinlik olmaktan çıkarıp kolektif bir eylem olarak tanımlamayı deneyeceğiz. Bugüne kadar diğerinin derdine biraz ihmalkâr davrandıysak da, birbirimizi dert edinmek için en iyi zaman hâlâ “şimdi”.
Merakın da İçini Boşaltmış Olabiliriz
İçinde yaşadığımız sistemin belki de en iyi bildiği sahne karşı karşıyayız: Her şeyi bireyselleştirip, parlatıp, ölçülebilir, tüketilebilir bir nesneye dönüştürmek. Ve evet, merak da bu dönüşümden tabii ki nasibini aldı.
“Meraklı Olmanın Yedi Adımı”
“Sabah Rutinleriyle Merakı Artırmanın Bilimsel Yolları”
“Bilinçli Merak” (Bunu şimdi ben uydurdum, pazarda karşılığı hiç de fena olmayabilir
Oysa merak, algoritmalarla optimize edilecek bir kişisel gelişim metriği değil. Spinoza’nın yüzyıllar önce gördüğü gibi, hepimiz birbirimize bağlıyız.
Ve belki de bireysel huzur rutinlerimizin ötesine geçip, kolektifin huzursuzluğuna dönmemiz gereken yerdeyiz. Çünkü karşımızdaki meseleler başını sonunu bulamadığımız karmaşık bir yumak gibi; küresel kutuplaşma, iklim krizi, savaşlar, yapay zekânın etik sınırları ve anlamın kayganlaştığı bir çağdayız. Lineer neden-sonuç ilişkileri çalışmıyorsa ve beliki de huzuru birlikte huzursuz olabilmenin içinde buluyorsak, o zaman gelişim sancısıyla barışabiliriz. Yoksa hiç acı çekmeden, daha güzel, daha zeki, daha fit olmanın yolları için tüketmeye devam edeceğiz.
Bu nedenle de artık “Ben neyi merak ediyorum?” sorusu da kısa kalıyor. Daha iyi bir gelecek dünyanın kapısını çalacak soru “Biz neyi birlikte merak ediyoruz?” olabilir. (“Açıl susam açıl” reçetesi gibi oldu ) Ve “biz” dediğimiz çember, ekip de olabilir, organizasyon da; sektör, toplum, hatta gezegen de.
Spinoza’dan Silikona: Kolektif Merak Kiminle Yapılır?
Yeterince serzenişte bulunduysam, felsefe referanslarıma dönmeyi deneyebilirim.. Spinoza, taşın bile dünyaya tutunduğunu anlatırken “conatus” kavramını kullanmıştı. Bugünse kolektif merak dediğimizde, bu denkleme sadece karbon temelli zihinlerden fazlasını dahil etmemiz gerektiğini biliyoruz. Her ne kadar yukarıdan bakan bir dille kendisine “yapay” adını verdiğimiz bir başka zeka formuyla aynı tarafa geçip geçememek arasında tereddütlerimiz olsa da. “Yapay zekayı” sadece bir hızlandırıcı değil, “kolektif merakın” şekillendiricisi olarak konumlayabiliyor muyuz?
Çünkü arama motoru algoritmalarından karar destek sistemlerine kadar, biz daha neyi merak ettiğimizi anlayamadan bizim için öncelikleri sıralayan bir yapıyla birlikteyiz. Yapay zeka bizi dönüştürürken, biz de yapay zekayı kendimize göre dönüştürüyoruz. Ve oyun bireysel değil, kolektif zeminin her ne kadar neresini tutabiliyorsak, anlamlandırabiliyorsak...
Küçük bir Google anektodu için parantez açalım Larry Page 2000 yılında: “İdeal arama motoru, siz sormadan önce ne sormak isteyeceğinizi bilendir.” dediğinde bugünü 25 yıl öncesinden bize hatırlatmış olabilir. O zaman biz de bugün ”Biz daha kendi merakımızı tarif edemeden, yapay zekâ bizim yerimize merak etmeye başlamış olabilir mi?” diye devam edebiliriz belki.
Tam burada Günter Grass’ı sahneye alırsak, biraz yorgun ve biraz buruşuk cümleleriyle. Onun yazılarında insanlar, zamanın dışında kalmış gibidir; düşünce, ağırlık yapar. Düşünmek lükstür, hatta biraz sistemin dışındadır. Çünkü Grass’a göre insan eskimemiştir; eskitilmiştir.
Çünkü düşünen insan, hızın düşmanıdır. Ve hızın kutsandığı çağda, düşünmek ve merak etmek bir tür gerilla eylemi gibidir.
O zaman bildiğimiz bir yere geliyoruz, “merak” sadece bir davranış değil, bir varoluş halidir. Ya da insanın “eksik” olduğunu kabul etmesidir. Eksikliği tamamlama meselesi ise hiç bir zaman sabit ve bireysel olmamıştır. Byung-Chul Han da onun kaldığı yerden “hız çağının zaafını” hepimizin gözünün önüne tüm açıklığı ile getirdiğinde “Görünürlük uğruna düşünceyi feda ettik” içine düştüğümüz vakuma geri geliriz
Merak Bir Kültür Sorusudur
Kurumsal dünyaya yavaşça yaklaşırsak… Biz merakı da paketledik. Planlama, iletişim, analitik düşünme gibi bir “yetkinlik” haline getirdik. Ama merak, yalnızca bireysel bir kas değil; bir kurumun kolektif sinir sistemidir. Ve kolektif merakın büyüyebilmesi üç odak alanına yakından bakabiliriz.
- Ortam: Merakı cezalandırmayan, hatta teşvik eden bir iklim.
- Rol model: “Bilmiyorum” diyebilen, merakını paylaşabilen cesur liderler.
- Sistemler: Sadece sonuca değil, öğrenmeye değer veren performans anlayışı. Merakı büyüten toplantı akışları, öğrenme ve gelişim programları, merak odaklı işe alım kriterleri.
Bugün merakı bireysel sınırların ötesinde kolektif bir yere taşımak durumundaysak, ve çembere dijitali de dahil ediyorsak, artık merakı sadece öğrenme arzusu olarak göremeyiz, merak artık etik bir konu olmuştur.
Ne için, kimlerle ve kimler adına merak ediyoruz? Bugün bir çalışanın ne öğrendiğini gerçekten ölçüyor muyuz? Ya da bir liderin öğrenme ajandasını biliyor muyuz? Ekipleriyle yalnızca bugünün dertlerini mi konuşuyor, yoksa geleceğin sorularını da açabiliyor mu?
Günlük dertleri çözmek elbette şart. Ama sadece bugünü çözmeye çalışırsak, bizi bağlayan o “sihirli boşluğu” — anlamın doğduğu, insanın merakıyla insan kaldığı yeri — kaçabiliriz ve derdimiz bu olasılıklarla...
Ve evet, merak eğlencelidir. Kendisini oyunlaştırmasak da, içinde oyun vardır. Kazanmak için değil, keşfetmek için oynanan bir oyun.
Meraktan Etiğe: Son Soru
Kolektif merak sadece iyi sorular sormak değildir. Aynı zamanda şu soruları da duymaktır:
“Kim sustu?” “Kimin sorusu duyulmadı?” “Hangi cevaplara fazlaca alıştık?”
Merak, nihayetinde bir etik duruştur. Ve hâlâ geçerli olan bir soru: Sizin kurumunuzda merakın tanımı nedir? Merak, hâlâ bireysel bir yetkinlik olarak mı görülüyor; yoksa kültürü hissettiğimiz bir yaşam enerjisi mi?
Bu hafta sadece bir toplantıda, cevabı değil soruyu konuşun.
Ve sonunda şu soruyu birlikte sorun: “Bugün hangi cevabı değil, hangi soruyu düşünmeye devam edeceğiz?”
Çünkü cevaplar hâlâ konforlu. Ama merak, birlikte huzursuz olmayı göze almasa, ekosistemdeki tüm oyuncuları –ister karbon, ister silikon olsun– bu soruya ne yanıt veriyor, birlikte dinleyebiliriz.
Haftaya Birlikte “Merakın Manifestosuyla” devam etmek üzere
Ne Düşünüyorsun?
İlgili İçerikler
